Hem Kuraklık Hem Sel: Türkiye’de Yağışın Dengesi Bozuluyor

Türkiye, iklim değişikliğinin etkilerini artık yalnızca sıcaklık artışıyla değil, değişen yağış karakteriyle de derinden hissediyor. Bir yanda uzun süren kurak dönemler, düşen yeraltı su seviyeleri ve tarımsal üretimi zorlayan susuzluk; diğer yanda kısa sürede etkili olan sağanaklar, seller, dolu yağışları ve taşkınlar aynı iklim gerçeğinin iki farklı yüzü olarak karşımıza çıkıyor.

Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi Coğrafya Bölümü Öğretim Üyesi Doç. Dr. Doğukan Doğu Yavaşlı’nın değerlendirmelerine göre Türkiye’de artık yalnızca “ne kadar yağmur yağdığına” değil, yağmurun ne zaman, hangi şiddette ve ne kadar süreyle yağdığına bakılması gerekiyor. Çünkü toplam yağış miktarı normal görünse bile, bu yağış birkaç şiddetli güne sıkıştığında kuraklığa çare olmaktan çok sele dönüşebiliyor.

Kuraklık ve Sel Aynı Sürecin Sonucu

İlk bakışta kuraklık ile sel birbirine zıt iki olay gibi görünse de iklim bilimciler bu tabloyu aynı değişimin sonucu olarak değerlendiriyor. Yağışsız günlerin sayısı artarken, yağmurun düştüğü günlerde şiddeti yükseliyor. Böylece toprak uzun süre susuz kalıyor, ancak yağış geldiğinde suyu ememeden yüzey akışı oluşuyor.

Bu durum özellikle Ege, Akdeniz ve İç Anadolu gibi yaz kuraklığının belirginleştiği bölgelerde daha kritik hale geliyor. Uzun süre sıcak ve susuz kalan toprak sertleşiyor. Ani sağanaklarda yağmur, toprağın derinliklerine işlemek yerine yüzeyden akarak dere yataklarını, yolları, tarım alanlarını ve kent altyapısını zorluyor.

Birkaç Saatlik Yağış Kuraklığı Bitirmiyor

Kamuoyunda sıkça dile getirilen “Bu kadar yağmur yağdı, kuraklık bitti mi?” sorusu da bu nedenle eksik bir bakış açısını yansıtıyor. Çünkü yağışın kuraklığa çare olabilmesi için düzenli, zamana yayılmış ve toprağa sızabilecek nitelikte olması gerekiyor.

Aynı miktarda yağış, farklı koşullarda tamamen farklı sonuçlar doğurabiliyor. İnce ince ve uzun süreli yağan yağmur toprağı beslerken, kısa sürede düşen şiddetli sağanak çoğu zaman sele dönüşüyor. Bu nedenle yıllık yağış toplamı tek başına yeterli bir gösterge olmaktan çıkıyor. Yağışın ritmi, sıklığı ve şiddeti su yönetiminin en önemli başlıkları arasına giriyor.

Isınan Atmosfer Daha Şiddetli Yağış Üretiyor

İklim değişikliğiyle birlikte atmosferin daha fazla su buharı taşıması, sağanak yağışların şiddetini artırıyor. Isınan hava daha fazla nem barındırıyor; uygun atmosfer koşulları oluştuğunda bu nem kısa sürede yoğun yağış olarak boşalabiliyor.

İstanbul’da sıcak hava dalgasının ardından yaşanan ani sağanaklar, bu yeni iklim düzeninin çarpıcı örneklerinden biri oldu. Günlerce ısınan kent zemini ve denizlerden gelen nemli hava, serin hava kütlesiyle karşılaştığında kısa sürede kuvvetli yağışlara neden oldu. Bu tablo, Türkiye’de yağışların daha düzensiz, daha yoğun ve daha öngörülemez hale geldiğini gösteriyor.

Kervansaray Dağları'ndan gelen sel suları Kırşehir Kent Merkezi'nde sel baskınlarına neden olmuştu

Kentler ve Tarım Yeni İklime Hazırlanmalı

Değişen yağış rejimi, yalnızca meteorolojik bir sorun değil; doğrudan kent planlamasını, tarımı, altyapıyı ve su politikalarını ilgilendiren çok yönlü bir mesele. Geçirimsiz beton ve asfalt yüzeylerin arttığı şehirlerde yağmur suyunun toprağa sızma imkânı azalıyor. Bu da ani sağanaklarda suyun kısa sürede yollara, alt geçitlere, bodrum katlarına ve dere yataklarına yönelmesine neden oluyor.

Tarım alanlarında ise toprağın su tutma kapasitesi hayati önem taşıyor. Organik madde bakımından zayıflayan, uzun süre çıplak kalan ve kuraklıkla sertleşen topraklar, yağıştan yeterince faydalanamıyor. Bu nedenle su yönetimi yalnızca yeni kaynak arayışıyla sınırlı kalmamalı; toprağı koruyan, suyu verimli kullanan ve yağmur suyunu yerinde tutan uygulamalarla desteklenmeli.

Artık Mesele Sadece Yağmurun Miktarı Değil

Uzmanlara göre Türkiye’nin yeni iklim gerçeğine uyum sağlayabilmesi için afet ve su yönetiminde klasik yaklaşımların değişmesi gerekiyor. Dere yataklarının yapılaşmadan korunması, şehirlerde yağmur suyu altyapısının güçlendirilmesi, yeşil alanların artırılması, geçirimsiz yüzeylerin azaltılması ve tarımda suyu verimli kullanan yöntemlerin yaygınlaştırılması büyük önem taşıyor.

Kuraklık ve sel artık ayrı ayrı ele alınacak iki farklı sorun değil. Türkiye’nin önündeki asıl mesele, bozulan yağış rejimine karşı hem suyu koruyabilen hem de ani taşkınlara dirençli bir planlama anlayışı geliştirmek. Çünkü yeni dönemde yağmurun yağıp yağmamasından çok, nasıl yağdığı belirleyici olacak.

Seferi Keçi